Rijles voor de digitale snelweg

Verdeelde meningen

Internetgebruik binnen de reformatorische kerken is een belangrijk onderwerp. Er is reeds veel over gezegd en geschreven, maar de meningen zijn erover verdeeld. Wat ligt daarachter? Is er een Bijbels onderbouwde lijn te vinden als het erom gaat hoe we ermee om moeten gaan? In dit artikel wordt geprobeerd zaken op een rij te zetten. Kern daarvan is dat internetgebruik wordt gezien als een vorm van communiceren. En binnen de kerk is communicatie van levensbelang. Daarom is het antwoord: we moeten auto leren rijden, en dat bestaat uit zowel leren gasgeven als remmen en richting aangeven en sturen.

(On)veilig rijgedrag

Internet daar kunnen we niet meer omheen. Het is te verwachten dat over niet al te lange tijd dit communicatiemiddel in vrijwel alle huizen en bedrijven te vinden zal zijn. Net als indertijd met boeken en met de telefoon. Velen in de gereformeerde gezindte zijn er aan begonnen en dat is zomaar niet terug te draaien. In de toekomst is internet voor een deel van de Nederlandse bevolking waarschijnlijk ook niet meer zozeer een vrije keus maar veelal een noodzakelijkheid om te kunnen functioneren in opleiding en beroep. Als internetgebruik nu een risicoloos medium was, zonder negatieve bij-effecten, dan konden we het min of meer over ons heen laten komen, maar dat is anders. Naast het waardevolle gebruik, zijn de gevaren zo groot, en zijn de schadelijke effecten van het gebruik van internet zo overduidelijk, dat het hard nodig is na te denken hoe we daarmee om dienen te gaan. Reformatorische christenen stellen zich echter zeer verschillend op. Van rigoureus: Blijf er verre van!, tot zeer enthousiast: Maak er goed gebruik van!. Deze verschillen zijn niet bevorderlijk om overtuigend over te komen naar bijvoorbeeld de jeugd. De ene kerkelijke gemeenschap probeert het internet zo veel mogelijk tegen te gaan door stevige verboden, terwijl het internetgebruik in de andere gemeente heel normaal wordt gevonden. Dit is een extra reden om te doordenken wat we met internet moeten.

Opvatting over de christen

Een dieper liggende oorzaak van deze verschillen in internetdiscussies ligt in de opvatting die de spreker of schrijver over de christen heeft. De één ziet de christen bijvoorbeeld vooral als "vleselijk, verkocht onder de zonde" maar de ander: "van God geleerd om elkander lief te hebben." (1 Thess. 4:9). Deze verschillen hebben uiteraard grote gevolgen op allerlei terreinen van het leven, maar ook op de opstelling inzake internet. Het ís ook een zeer wezenlijk punt. Als hierin onrealistisch gedacht wordt, lopen we grote risico's. Er moet oog zijn voor de werkelijkheid, dat er in de kerk wedergeborenen en onbekeerden zijn. En onder diegenen die de Heere vrezen, zijn mensen in Christus en pasgeborenen. Zij allemaal hebben een strijd tussen Geest en vlees. Door dit te negeren worden gevaren onderschat en eigen en andermans mogelijkheden overschat. En als we menen door een gedegen ethische beschouwing en dito standpunt het reformatorisch volksdeel te behoeden voor de problemen, dan kan ook dit getuigen van hoogmoed. Kennis alléén behoedt niet voor het kwaad, maar de vreze des Heeren!

Communicatie

Gebruik maken van internet is in de kern een vorm van communiceren. Informatie zoeken, vinden, ophalen, lezen, ter beschikking stellen, e-mailberichten versturen en ontvangen, het is allemaal communicatie. Nadenken over internetgebruik, betekent dus nadenken over een vorm van communicatie. Internet is eerst en vooral een communicatiemiddel. In de kerk is communicatie ook belangrijk. En daar moeten we ook snel het woord gemeenschap aan verbinden. Het gaat ten diepste in de verlossing om herstel in de gemeenschap met God, met elkaar en met de natuur. Herstelling in een gemeenschap van liefde. Gemeenschap oefenen met God, met Christus, en met elkaar, dát is het meest wezenlijke in het leven van hen die de Heere vrezen. Gemeenschap zonder communicatie is ondenkbaar. Als het welzijn van de kerk zo afhankelijk is van communicatie, dan is te verwachten dat er ook wel Bijbelse lijnen over zijn. Welk onderwijs geeft het Woord van God over communicatie; hoe kan dat het beste gestalte krijgen?

Communicatie in de kerk

In het Woord komen we veel vormen van communicatie tegen. Bijvoorbeeld: verkondigen, onderwijzen, leren, het Woord ontvangen, luisteren, de Schrift onderzoeken, bidden, zingen, loven, onderling spreken, stichten, vertroosten, vermanen. Paulus illustreert in 1 Kor. 12 met het beeld van het lichaam uitnemend dat de één de ander in de kerk onmisbaar nodig heeft. God beveelt ons om zo te zeggen veel en voortdurend te communiceren en veroordeelt daarmee tegelijk een levenshouding van in zichzelf gekeerd zijn. Bijvoorbeeld met: "Dankt in alles", " biddende te allen tijd", "...dat zij gemeenzaam zijn", "sprekende onder elkander", "...dat gij een brief van Christus zijt". Communicatie is in de kerk een essentiële zaak, ja, van levensbelang. De zonde heeft echter grote nadelige invloed op onze vermogens om zuiver en liefdevol te kunnen communiceren. En daardoor is de praktijk van het kerkelijke leven wat betreft communicatie vaak zo gebrekkig. Misverstanden en koele relaties door slecht luisteren en onvoldoende jezelf uiten. Het is niet voor niets dat God ons zo duidelijk oproept tot liefdevolle communicatie. Wat God ons zegt, is goed en heilzaam. Die daaraan gehoorzaam is, doet goed en mag daartoe middelen gebruiken. Om te kunnen communiceren gebruiken we onze stem, maar ook een geluidsinstallatie, papier en inkt, en een drukpers. En waarom dan geen verzameling bytes op een PC? Het internet is een nieuw middel om te communiceren. En daar kunnen we op het eerste gezicht blij mee zijn! Een mens die begrepen heeft dat God een God is van gemeenschap en die weet heeft van zijn eigen beperkingen en die van anderen in het communiceren, mag en moet dit nieuwe middel, biddend onderzoeken met de vraag of die bij kan dragen aan het welzijn van de kerk! Bij welke vormen van communicatie binnen de kerk is internet te gebruiken? Veel, zoals verkondiging, bestudering van de Bijbel, catechese, onderwijs, onderlinge stichting, vermaning, evangelisatie. En dit is niet louter toekomstmuziek. Reeds nu zijn er preken op internet te vinden, zijn Bijbelprogramma's vrij verkrijgbaar, is er veel theologisch materiaal op internet, en kunnen mensen hun gedachten met elkaar uitwisselen middels e-mail, en wordt er geëvangeliseerd. Het is te verwachten dat dit een nog veel grotere vlucht zal gaan nemen. Er zijn hiervoor een aantal redenen te noemen: je kunt communiceren vanuit je eigen huis. Je hebt de tijd voor het zoeken van informatie, het in je opnemen daarvan en erop antwoorden. En informatie is herbruikbaar. Deze voordelen maken internet zó geschikt voor communicatie dat je geen promotie hoeft te doen voor surfen en e-mailen, dat verkoopt zichzelf. De praktijk blijkt ook in reformatorische kerken onstuitbaar te zijn, alle uitspraken van synodes en commissies ten spijt.

Gevaren

Na al deze positieve gedachten is het nodig om de schaduwzijden te bezien. Zal internet alleen maar goede zaken voortbrengen? Sommigen hebben over de televisie ook mooie gedachten gehad. Het zou het volk verheffen. De massa zou worden gevormd; er kon geestelijke leiding worden gegeven. De praktijk is echter ook geweest: televisie heeft de ontkerstening aangejaagd, heeft materialisme en genotzucht niet gekeerd, maar juist sterk bevorderd. Zal dat met internet anders zijn?

Gods Geest leert ons dat we moeten zijn: afhankelijk, bescheiden, bewogen, dankbaar, dienstbaar, eenvoudig, eerbaar, eerlijk, gewetensvol, godvruchtig, leergierig, mededeelzaam, meelevend, nederig, ontvankelijk voor onderwijs, ootmoedig, rechtvaardig, ruimhartig, saamhorig, vreedzaam, vriendelijk, waakzaam, zachtmoedig, zondemijdend, zorgzaam.

Komen we deze eigenschappen tegen op internet? Dat gebeurt. Maar ook kunnen we er mensen ontmoeten met de volgende eigenschappen: autonoom, chaotisch, dwaas, eisend, gewetenloos, hard, hatelijk, hooghartig, hoogmoedig, leugenachtig, losbandig, met zichzelf vervuld, minachtend, onbetrouwbaar, ondankbaar, oneerlijk, ongehoorzaam, ongeremd, onrechtvaardig, rechthebbend, seksueel ontrouw, solistisch, twijfel zaaiend, verslaafd, verwaand, verwoestend, vuil sprekend, zelfbedriegend, zelfzuchtig, zonde indrinkend, zonde liefhebbend.

Zal daar dan geen invloed vanuit gaan? We moeten maar geen al te hoge verwachtingen hebben van de verheffing van het reformatorische volksdeel door internetgebruik. De waarschuwing "En wordt dezer wereld niet gelijkvormig" levert ons, als het goed is een dagelijkse strijd op. Moeten we het ons dan moeilijker maken? Een flinke dosis reserve en voorzichtigheid is geen overbodige luxe. "Behoed uw hart boven al wat te bewaren is".

Sociale verbanden

Naast een directe, verkeerde invloed op ons hart kan het gebruik van internet ook tot schadelijk gedrag of verlies van goed gedrag leiden. Internet maakt het zó gemakkelijk informatie beschikbaar te stellen, te zoeken en tot ons te nemen, dat het verslavend kan zijn. Uren surfen of chatten, met verwaarlozing van onze normale taken en sociale verbanden. Verslaving aan internet, is christen onwaardig en niet tot eer van God. En in een lichte vorm kan het ons leven zodanig in een versnelling brengen dat het een ongezonde hoeveelheid stress oplevert. De bereidheid en het vermogen om rustig een stuk tekst op papier te lezen blijkt bij de jeugd achteruit te gaan. Het bovenmatig gebruik van beeldmateriaal op internet levert hier natuurlijk ook een bijdrage aan. Veel deskundigen verwachten van het gebruik ook een groot effect op de sociale verbanden. Door "over de heg" te kijken, of "over de kerkelijke muren" heen contacten te krijgen, kunnen we onze eigen kerkelijke gewoonten en opvattingen gaan relativeren en die van anderen waarderen. Sommigen zien dit als enkel bedreiging en verlies, anderen zien hierin juist positieve kanten.

Afweging

Wat moeten we met al deze gedachten? Welke lijn is wijsheid? Verbieden, ontmoedigen, gewoon laten lopen, of bevorderen? Is er wel een algemeen voor iedereen geldend antwoord, of zal het per individu en per kerkgenootschap variëren? Zullen we internet voor het werk toestaan en voor vermaak verbieden?

Voordat we die vragen proberen te beantwoorden, is een kort uitstapje noodzakelijk. Namelijk ons gedrag waaraan een risico is verbonden. In het dagelijks leven accepteren we risico's als ‘eigen' aan het leven. Alles wat we doen en laten heeft gevaren in zich. Uitzonderlijke risico's gaan we wel uit de weg, door naar alternatieven te zoeken, maar alles wat vermijdbaar is, wordt nog niet vermeden. Een paar voorbeelden:
· auto rijden is niet zonder gevaar, toch doen we het veel;
· een relatie aangaan met iemand kan uitlopen op een grote teleurstelling, toch doen we het.

Risico's worden soms bewust, vaak onbewust, geaccepteerd, maar niet altijd. De beslissing tussen wel of niet zo handelen, zou moeten worden bepaald door de afweging tussen de reden om ons zo te gedragen, en de risico's. Is de reden zwak, en zijn de risico's groot, dan is het vrij helder: niet doen. Is de reden sterk, maar zijn de risico's tevens groot, dan nemen we toch vaak de risico's. Aan de hand van het voorbeeld van autorijden: We moeten ons verplaatsen en daarom gebruiken we een auto. De risico's van de auto zijn wel hoger dan die van de trein, maar de trein heeft zo zijn eigen nadelen, en daarom nemen we het risico van autorijden op de koop toe. Dit soort gedrag is zo verweven in ons handelen dat we het ons veelal niet eens realiseren.

Toegepast op ons onderwerp: Communiceren is in de kern de drijfveer om internet te gebruiken. En omdat communicatie in de kerk van levensbelang is voor haar welzijn en omdat ze op veel momenten en plaatsen voor verbetering vatbaar is, is het middel internet in ieder geval interessant. Vervolgens moeten de risico's onder ogen worden gezien en afgewogen tegen het doel. Welke risico's er zijn, hoe groot ze zijn en wie vooral de risico's lopen, daarover is in dit artikel het een en ander al geschreven. Ook in de media en in boeken is hierover veel te lezen. Daarom wordt er hier niet verder op ingegaan.

Conclusie

Mijn conclusie is tweeledig: Het grote belang van communicatie in de kerk weegt op tegen de risico's die ermee verbonden zijn; het gebruik van internet dienen we niet integraal af te wijzen, maar beheerst te gebruiken. Alle gebruik van internet is daarmee niet goedgekeurd. De centrale vraag is: draagt het bij aan onze christenplichten? Als dat zo is, dan is internet een prachtig middel dat zeker benut mag worden.

Aanbevelingen

Aangeraden wordt om eerst de volgende vragen, in afhankelijkheid voor Gods aangezicht te beantwoorden, vóórdat aan internet wordt begonnen:
1. Wat wil ik ermee en heeft dat een plaats in Gods gedachten, of is het enkel naar het goeddunken van mijn eigen gedachten?
2. Ken ik de gevaren van het gebruik van internet en weet ik welke maatregelen genomen kunnen worden om deze te voorkomen?

Als we verantwoording dragen voor het gedrag van anderen, bijvoorbeeld als we vader of moeder zijn, dan spelen deze vragen net zo goed, maar zijn alleen moeilijker te beantwoorden.

Kiest u ervoor om internet te gaan gebruiken, heeft u dan een stel praktische regels om het internetgebruik in uw huis te beheersen? Is uw geestelijke weerstand groot genoeg om dit gevaarlijke terrein te betreden? En hoe zit dit bij diegenen die aan uw zorgen zijn toevertrouwd? Misschien zijn dit ongebruikelijke vragen, maar uw verantwoordelijkheid is groot!

Kerkenraden: bid om wijsheid op dit terrein, laat u voorlichten, maar maak in ieder geval wel beleid voor het toepassen van internet binnen de kerk, want zonder dat beleid komt (ongefilterd) internet sowieso in de meeste huizen van uw gemeenteleden. De jongere generatie kiest er massaal voor. Negeer de feiten niet, en laat de werkelijkheid u en uw gemeente niet overspoelen. Zorg ervoor dat de gemeenteleden zich bewust zijn van de mogelijkheden en de gevaren, door bijvoorbeeld stukjes in een kerkblad te plaatsen, door het aan de orde te stellen op verenigings- en gemeente-avonden. Voldoende geestelijke weerstand is onmisbaar bij het gebruik van internet. Tracht die weerstand te verhogen (is ook belangrijk op andere terreinen van het leven). Zorg ervoor dat internet als beheerst middel van communicatie een plaats krijgt in het kerkelijke leven en voorkom dus wildgroei. Raad open internet in gezinnen met opgroeiende kinderen af, maar sta in ieder geval RD-net en e-mailverkeer toe. Zorg voor open communicatiekanalen via internet; concreet: alle leidinggevenden hebben een e-mailadres dat bekend is. Richt een site in van uw kerkelijke gemeente, waarop de belangrijkste zaken die in de gemeente bekend mogen/moeten zijn ook te vinden zijn. Ondertussen zorgt u er wel voor dat internetlozen niet in een achterstandpositie komen. Bied de buitenstaanders buiten de kerk ook een stukje informatie, probeer het Evangelie uit te leggen en nodig uit om te reageren.

Scholen: leer de leerlingen en studenten vooral goede communicatie. Leer ze de gevaren en hoe ze zich daartegen kunnen wapenen. Leer ze zinvolle informatie te zoeken en te gebruiken.

Mensen die beschikken over technische mogelijkheden: zorg dat belangrijke theologische bronnen digitaal ter beschikking komen op internet, zoals de Christenreis en de Christinnereis van Bunyan, de complete Matthew Henry, Dächsel, de dogmatiek van Kersten, de Redelijke Godsdienst van Brakel, een aan modern Nederlands aangepaste versie van het vragenboekje van Hellenbroek. Wie kan er interactieve software maken voor het overbrengen van de gereformeerde leer? Welke docenten van theologische opleidingen zijn bereid om eigen, geschikt materiaal ter beschikking te stellen op internet?

En nu op weg!

Internetgebruik kan veel betekenen in de kerk: ten goede, maar ook ten kwade. Er zijn mensen nodig die de mogelijkheden zien, maar ook de gevaren. En er zijn mensen nodig die in afhankelijkheid, in de verantwoordelijkheid die God hen gaf, richting zullen gaan geven, zullen sturen, maar ook remmen en gasgeven.

Contents / Inhoud © 1998 - 2003 St. Reformatica