'Wittenberg' en IBM werken samen in nieuw digitaal project
Luther-onderzoek via de computer
Door prof. dr. H. J. Selderhuis
HEIDELBERG - Tijdens het Luthercongres in Heidelberg werden gisteren de lijnen tussen heden en verleden op een bijzondere wijze getrokken. Eerst liet een vooraanstaande onderzoeker de relevantie van Luther voor vandaag zien. Daarna kreeg het heden de gelegenheid te laten zien hoe we met moderne techniek het verleden kunnen onderzoeken. De bekende theoloog en Lutherkenner Oswald Bayer vroeg in zijn bijdrage a an het negende Luthercongres in Heidelberg aandacht voor het oude thema van de vrije wil. Hij begon met te zeggen dat "de ontdekkingen van de moderne psychologie en filosofie over de onvrijheid van de mens helemaal geen ontdekkingen waren. De Bijbel confronteerde ons al veel eerder met deze voor de mens weinig aangename werkelijkheid". Bayer sprak in dit verband over de "illusie van de macht over onszelf". Voor Luther en Melanchthon was deze illusie het wezen van de mens. Daarom is ook het gesprek over een vrije wil in feite onmogelijk, want aldus Luther: "Het begrip vrije wil is een kaal woord, een leeg begrip". Hiermee pleegt Luther een aanslag op het mensbeeld van het humanisme. Uit dat humanisme komt Philippus Melanchthon. In 1518 verhuist hij van Tübingen naar Wittenberg en wordt meteen voor de zaak van de Reformatie gewonnen. In zijn beroemde en invloedrijke dogmatische handboek "Loci Communes" sluit hij geheel aan bij Luthers visie op de vrije wil. "Er is niets waarover de mens minder kan heersen dan over zijn hart. Alleen als de mens door Gods Geest is veranderd, is hij vrij het goede te denken en te doen", aldus citeerde Bayer Melanchthon. Bayer wees er vervolgens op dat het inzicht dat een mens geen heer over zijn eigen hart is, niet een strikt theologisch inzicht is. Ook Sigmund Freud immers kwam tot deze conclusie. Waar het echter om gaat, is dat het inzicht wordt betrokken op de zaak tussen God en mensen. En dan gaat het om de vraag of de mens in staat is iets aan zijn heil bij te dragen. Heilszekerheid
Luthers strijd tegen de vrije wil was zo heftig omdat hij de heilszekerheid aangetast zag. Als het heil niet geheel en al uit Gods hand komt, als ik ook maar iets aan mijn zaligheid moet bijdragen, dan sluipt daarmee een stukje onzekerheid in die zekerheid van het heil, die de zekerheid van het heil dreigt te vernietigen. Luthers afwijzing van de vrije wil heeft dus niet allereerst te maken met een nadruk op de zondigheid en de verlorenheid van de mens, maar staat in het kader van geloof en zekerheid. Om die reden was hij bang voor elke visie die maar enigszins ruimte liet voor een eigen inbreng van de mens. Zo ontstond er bij Luther moeite met het gewijzigde verstaan van Melanchthon. In een latere editie van zijn Loci heeft Melanchthon gezegd dat de rechtvaardiging van de zondaar drie oorzaken heeft: Gods Woord, Gods Geest en de instemming van de mens. Luther protesteerde heftig tegen deze formulering. Na Luthers dood ontbrandde de "synergistische strijd" tussen aanhangers van Melanchthon en lutheranen die meenden dat Melanchthon afgeweken was van Luthers spoor. Bayer wees op het inconsequente van Melanchthons gewijzigde visie. Anderen meenden dat er bij een andere uitleg van Melanchthons visie geen enkele sprake was van inconsequentie. Melanchthon heeft zijn leven lang het onderscheid tussen wet en Evangelie, tussen het handelen van de mens en het handelen van God gehandhaafd. En hier zouden ze ineens samen handelen.
Bevrijdend
Hoe komt het dat Melanchthon zover kwam? Helemaal duidelijk werd dit niet uit het betoog van Bayer. Mogelijk had het volgens hem te maken met Melanchthons aandacht voor de Wet als regel voor het nieuwe leven; en wilde hij voorkomen dat de nadruk op de onmacht van de mens ten koste ging van de heiliging. Mogelijk is ook dat hij hiertoe kwam doordat hij oog kreeg voor het vele goede dat ook niet-christenen kunnen doen; en voor het feit dat we in uiterlijke dingen wel een keuzemogelijkheid hebben. Genoemd werd daarbij de keuze om iemand wel of niet te groeten. Bayern eindigde zijn referaat met de opmerking dat "de waarheid van het psychoanalytisch onderzoek dat de mens geen heer in eigen huis is, ruimte biedt voor het Evangelie. Het is immers bevrijdend te weten dat je niet zelf heer in eigen hart bent en te mogen geloven dat God dat wel is".
Luther digitaal
Gisteravond vond de ontmoeting plaats tussen het einde van de twintigste en het begin van de zestiende eeuw. Deskundigen van IBM, de bekende producent van computers, lieten de congresdeelnemers kennismaken met de nieuwe mogelijkheden om per computer aan Lutheronderzoek te doen. Nadat er al een cd-rom van Luthers leven en werken op de markt gekomen was, werd nu bekend dat er door een samenwerking tussen de Lutherhallen in Wittenberg en de IBM een nieuw project gaande is dat genoemd wordt: "Luther digitaal". De collectie van het Luthermuseum in Wittenberg is uitzonderlijk te noemen. Er zijn echter twee problemen: de wat moeilijke toegankelijkheid van de collectie voor mensen buiten Wittenberg en de kwetsbaarheid van de daar aanwezige oude drukken en handschriften. Deze problemen kunnen voor een deel worden tegengegaan door het "Luther digitaal-project". Dit project moet het mogelijk maken dat iedere wetenschapper met een Internet-aansluiting vanuit zijn of haar werkkamer de boeken, handschriften en zelfs de collectie schilderijen en tekeningen thuis op het computerscherm doorbladert en bekijkt. Verwacht wordt dat het Lutheronderzoek hierdoor een geweldige stimulans zal ontvangen. Niet verwonderlijk was dus dat de congresdeelnemers allemaal zeer enthousiast waren over dit project. Er was bij hen slechts één vraag: "Wannéér kunnen wij op Internet met Luther aan het werk?"
Verdere info over het project "Luther Digitaal"
