Melanchthon staat ter gelegenheid van zijn 500e geboortejaar op Internet
Het geboortedorp van een nijver man
Philipp Melanchthon staat op Internet. Ter gelegenheid van zijn 500e geboortejaar vindt men onder http://www.melanchthon.de alle informatie over de wijze waarop de vriendelijke maar ook wat toegeeflijke hervormer in Duitsland wordt herdacht. Er valt te kiezen uit informatie over boeken van en over de hervormer, over tentoonstellingen en exposities, over concerten en congressen. Melanchthon op het net. Ook dat went, zeggen ze.
De deur van het Melanchthonhaus in Bretten zwaait wijd open. In dit winterse
seizoen is het museum normaal gesproken gesloten, maar voor buitenlandse
bezoekers wil conservator dr. Stefan Rhein de boel wel even ontgrendelen.
En dan sta op je de plek waar Philipp op 16 februari 1497 geboren werd. Dit huis
aan de Melanchthonstrasse- is niet echt zijn geboortehuis, want dat werd op
13 augustus 1689 in de "Orleanische Krieg" door de Fransen verwoest. Lang
heeft men gedacht dat het vakwerkhuis dat een jaar of wat later op dezelfde
plek verrees, het oorspronkelijke geboortehuis van "Brettens grote zoon" was. Toen
men in 1896 ontdekte dat dat in het geheel niet het geval was, ging verwoed
de beuk erin en werd het huis geveld.
Wat er nu staat, is een prachtig, hoogoprijzend laatgotisch bouwwerk, voltooid
in 1903: het Melanchthon-Gedächtnishaus. Een monumentaal en edel gebouw.
In 1983 werd het, na een twee jaar durende restauratie, weer voor het
publiek geopend. Kerkelijke en wereldlijke instanties hadden er meer dan 600.000
gulden in geïnvesteerd. Jaarlijks trekt het zo'n 13.000 bezoekers.
Bretten
Melanchthon werd als Philippus Schwarzerd geboren te Bretten, een klein uurtje
gaans onder Heidelberg. Een innemend dorp, gelegen in het licht golvende
dal tussen Zwarte Woud en Odenwald. Vader was Georg Schwarzerd, een vroom
en rechtschapen man die iedereen royaal het zijne gaf. Moeder was de veel
jongere Barbara Reuter, dochter van een niet onaanzienlijke schout. Met
z'n tweeën dreven ze aan het kleine marktplein van het dorpje een wapensmidse. Het echtpaar
Schwarzerd kreeg vijf kinderen, twee zonen en drie dochters. Philippus was de oudste.
Johannes Reuchlin, een humanistische oom die zich voor de opvoeding van zijn
hoogbegaafde achterneef interesseerde, veranderde diens achternaam in het
Grieks. Hij maakte er Melanchthoon ("Zwarte aarde") van. Het was in die
tijd namelijk de gewoonte dat geleerden hun naam vertaalden in een van de klassieke talen.
Philippus heeft in later jaren nog geprobeerd die Griekse
naam te vereenvoudigen door er Melanton van te maken. Het is evenwel Melanchthon gebleven.
Bezoek het Melanchthonhuis in Bretten
Lijfspreuk
Het Gedächtnishaus. In gouden letters prijkt hoog aan de kerkachtige gevel
"Gode tot eer. Melanchthon ter gedachtenis. Opgericht door de evangelische christenheid".
Aan de zijkant is zijn wapen afgebeeld, de verhoogde slang, met daaronder zijn lijfspreuk:
"Zo God voor ons is, wie zal tegen ons zijn".
Binnen staat een omvangrijke reeks herinneringen uitgestald.
Kalkstenen reformatoren op granieten sokkels kijken met nietsziende ogen voor
zich uit: Luther natuurlijk. En
Johann Bugenhagen, Justus Jonas,
Martin Bucer, Johannes
Brenz en van de gereformeerde Calvijn staat er een van de twee zeldzame beelden
die Duitsland van deze Geneefse hervormer rijk is. (Het andere beeld van
Calvijn moet ergens in Kaiserslautern staan.) Fraaie muurschilderingen
beelden Melanchthons leven uit: bij moeder thuis, als kleine jongen bij de bron
op de markt, grootvader die zijn kleinzoon al vroeg Latijn liet leren.
Het belangrijkste tafereel toont de overgave van de beroemde Augsburgse
Confessie het belijdenisgeschrift van Duitse protestanten-aan Karel V tijdens
de rijksdag in 1530. De knielende Gregor Buck overhandigt de keizer de zo
juist voorgelezen tekst. Te midden van allerhande geestelijke
en wereldlijke keurvorsten en een enkele graaf zit, eenzaam op de rug gezien,
Melanchthon, de opsteller van de confessie.
Loci Communes
Het museum bevat momenteel negenduizend Duitse en Latijnse
boeken, waaronder een exemplaar van Melanchthons "Loci Communes", de eerste
dogmatiek van de evangelische leer (uit 1521). Een geweldige verzameling
handschriften, brieven, munten, 121 wapenschilden van steden waarmee Melanchthon
in contact stond, vorstenportretten en schilderijen maakt dit Gedächtnishaus tot een
waardevol reformatie-documentatiemuseum met de grootste verzameling
Melanchthon-materiaal ter wereld.
Achter glas ligt een prentje van het vorige huis dat op deze plaats was gebouwd.
In de vitrinekasten ligt echt kostbaar materiaal: de eerste biografie
over Melanchthon, in 1566 geschreven door zijn vriend Joachim Camerarius,
oude gravures over Bretten, Heidelberg, Pforzheim en Tübingen.
Dr. Stefan Reich, de conservator, wordt bij de rondleiding gaandeweg geest
driftiger: ,,Melanchthon was een geniaal mens, een uiterst knap auteur, didactisch
heel sterk, nauwkeurig en helder, een docent met een levendige voordracht
die een groot aantal studenten heeft gekweekt". En wat zou Melanchthon
geweest zijn zonder Luther? ,,Dat is een vraag die vanuit wetenschappelijk
opzicht niet gesteld zou mogen worden". Waarmee Reich gelijk heeft!
Pforzheim
Melanchthon was nog maar twaalf jaar oud toen hij al studeerde aan
de universiteit van Heidelberg. Weinig later vinden we hem terug aan de nog
vrij nieuwe universiteit van de Neckarstad Tübingen. Hier verscheen in
1516 zijn "Epistolae clarorum virorum ad Joannem Reuchlinum" (Brieven van
beroemde mannen aan Johannes Reuchlin). Een van de eerste grote werken
die Melanchthon zelf schreef, was een Griekse grammatica, waarover zelfs Erasmus
enthousiast was: "Welk een scherpzinnigheid in bewijzen! Wat een gekuiste
taal! Welk een zeldzame en veelomvattende kennis! Welk een verbazende
belezenheid! Welk een juiste blik en fijn gevoel zijn er in hem verenigd!"
In 1518 wordt Melanchthon door keurvorst Frederik de Wijze van Saksen aangezocht
om over te komen naar Wittenberg. De keurvorst zocht iemand om de Griekse
taal- en letterkunde te doceren aan zijn nog vrij jonge universiteit.
Op 22-jarige leeftijd werd Melanchthon in Wittenberg benoemd. De eerste indruk die
hij daar maakte, was weinig gunstig: hij was wat verlegen en onhandig, klein
en nerveus. Maar Luther, ook een Wittenbergse professor, was opgetogen over
Melanchthons eerste redevoering en meldde zich bij hem aan om zich verder
in de Griekse taal te bekwamen. Luther had reeds voorzien: alleen met grote kennis
van het Grieks zouden ze in staat zijn het Nieuwe Testament in de grondtaal
te bestuderen.
Apotheek
Maar we lopen op het verhaal vooruit. Bretten, tussen Zwarte Woud en Odenwald. In april 1524 kwam Melanchthon nog een keer in zijn geboortedorp terug. Hij ging zijn familie bezoeken en hij zocht wat rust. Toen de zoon van de Brettense wapensmid zijn geboorteplaats vanuit de verte zag liggen, steeg hij af van zijn paard, knielde neer en riep uit: "O, mijn vaderlandse grond! Ik dank U, Heere, dat ik mijn geboortegrond weer mag terugzien". In het Melanchthonhaus is deze gebeurtenis op een raak schilderij vastgelegd. In 1960 -vierhonderd jaar na Melanchthons sterven- vierde men in Bretten een groots Melanchthonjaar. Er werd een gedenkboek gepresenteerd, er was een tentoonstelling en er werden twee kerkdiensten belegd (met preken over Ezechiël 37:1 tot 14). Hooggeleerde gasten uit binnen- en buitenland, inclusief de toenmalige bondskanselier Kurt Georg Kiesinger, waren daarbij aanwezig.
Apotheek
Bretten. Buiten gaat het al wat schemeren. Het sneeuwt licht. Het prachtige
standbeeld van Melanchthon op het terrein van de Hebel-Schule wordt steeds witter.
De Stiftskirche waar Melanchthon gedoopt werd, gaat schuil achter witte
vlokken. Aan de Melanchthonstrasse bespeur ik nog een Melanchthon-Buchhandlung
met veel onbestemde spullen op de plank en een klein rijtje boeken over Luther en Philippus.
Even verderop zit de Melanchthon-Apotheke. Vast, daar brouwen en
bereiden ze uitstékende pillen, poeders en drankjes.
Dit is het eerste deel in een korte serie over Philipp Melanchthon, naar aanleiding van diens 500e geboortejaar. Volgende week vrijdag verschijnt deel 2.
Meer informatie over de Melanchthonherdenking in Duitsland: Duits Verkeersbureau, Hoogoorddreef 76, 1101 BG Amsterdam, tel. 020-6978066.
